Parafrase saha Terjemahan Teks Dhapukan Sekar Kinanthi (Nggancar tembang).

Parafrase inggih menika ngewahi dhapukan sekar dados gancaran utawi wujud prosa. Anggitan ingkang dipunwahyakaken lumanter wujud sekar menika ateges mujudaken ekspresi tidak langsung. Tegesipun anggitan menika kanthi basa ingkang mligi (khusus) inggih basa ingkang puitis. Basa ingkang puitis menika adatipun wonten paribasan, saloka, basa kawi, wangsalan, dasanama, lan sapanunggalanipun. Pramila kanthi cara damel parafrase utawi gancaran tembang ateges ngewahi basa rinengga (basa tembang) dados basa limrah utawi umum.

Kanthi cara dipunparafrase satunggaling sekar saged cetha jejer, wasesa, lesanipun (S P O). Amargi wonten ing dhapukan sekar menika dereng cetha pundi jejer, wasesa, lesanipun. Kanthi mekaten parafrase inggih menika ngewahi teks saking dhapukan tembang dados dhapukan gancaran (prosa). Kanthi mekaten langkung gampil menawi badhe njumbuhaken garapan salajengipun inggih menika terjemahan.

Terjemahan utawi alih basa inggih menika nggantos basaning teks dhateng basa sanesipun. Upaminipun basaning teks menika basa jawi kagantos basa Indonesia, kanthi pangangkah tiyang ingkang maos saged pirsa wos saking tembang menika.

Tuladhanipun damel parafrase (nggancar tembang) teks pitutur inggih menika ngewahi dhapukan sekar Kinanthi dados dhapukan gancaran utawi prosa kados ing ngandhap menika :

ll Pitutur //

// Sekar Kinanthi //

Dudu sarat lan mardukun

Tirakat myang njaluk idi

Marang bulus kayu arca

Margane wong dadi priyayi

Mung taberi mardi guna

Ngestoken wajibing kardi

Parafrase / Gancaran tembang

Lampahing tiyang ingkang badhe dados priyantun, inggih tiyang ingkang nggrenggep pangkat menika mboten kenging kanthi sarana pados sarat, mardukun, tirakat kinanthenan nyuwun palilah dhateng kajeng (wit ingkang ageng), utawi reca. Ananging, lampahing tiyang dados priyantun menika dipunsaranani kanthi sregep sarta tlatos nggegulang kapinteran. Sanesipun menika, ugi tansah ngestokaken wajibing agesang (inggih menika setiyar utawi nyambut damel).

Terjemahan

Bagi orang yang ingin menjadi orang yang mempunyai kedudukan itu tidak boleh menggunakan cara minta bantuan dukun, paranormal, minta bantuan makhuk lain, seperti berpuasa, meminta pada pohon atau arca. Akan tetapi, sebagai manusia wajib untuk berusaha dengan cara bekerja.

Sumber : Mulyani, Hesti. 2011. Komprehensi Tulis. Yogyakarta

RINGGIT UTAWI WAYANG

Wayang utawi wayang

Ringgit wacucal kadamel saking wacucal utawa kulit kewan ingkang dipuntatah utawi dipunsungging, dientha kadya manungsa. Wacucal ingkang asring kaginakaken inggih menika wacucal saking sati sapi utawa kebo. Ringgit menika minangka pralambang utawi simbol gegambaran gesangipun manungsa ing ngalam donya. Mungguh babon utawi punjering cariyos ringgit kapethik saking kitab Mahabarata saha kitab Ramayana.

Ringgit wacucal sumebar ing tanah jawa saha ing sadhengah nuswantara. Umumipun, ringgit dipunremeni dening masyarakat Jawa Tengah, Ngayogyakarta saha saperangan Jawi Wetan. Saben-saben papan gadhah ciri utawi gagrag piyambak-piyambak. Gagrag ingkang kawentar inggih menika gagrag surakarta saha gagrag Ngayogyakarta. Beda antawis kekalihipun wonten ing swanten panabuhe kothak. Menawi gagrag Ngayogyakarta mligi namung ngginakaken cempala wondene gagrag Surakarta dipunsarengi kecer. Sanes menika gagrag kesenian wayang ingkang misuwur sanesipun inggih menika saking laladan Banyumas lan Pesisiran ingkang kawentar ing tlatahipun piyambak-piyambak.

Kanthi wontenipun kamejenganing teknologi saha budaya bangsa, pagelaran ringgit mangaribawani owah gingsir. Campursari saha dhagelan nderek nyengkuyung pagelaran ringgit . Ringgit ingkang mula bukanipun sedalu natas, samenika kadamel ringkes dados 3 utawi 4 jam.

Wayang kulit utawi ringgit wacucal dipunpentasaken ing pakeliran. Saperangan ringgit dipunsimping ing sisih kiwa lan ing sisih tengen ing pakeliran. Ringgit ingkang dipunsimpng ing sisih tengen dipunwiwiti saking ringgit Brahala utawi Dewa Amral utawa Dewa Mambang saha kapungkai kanthi ngginakaken wayang bayen. Dene wayang ingkang mboten dipunsimping nanging dipunsimpen ing salebetipun kothak sinebat ringgit dhudhuhan. Adatipun wayang dhudhuhan menika  kagolongaken wayang ingkang asring dipunlakokaken dening dhalang.

Sanginggilipun dhalang wonten lampu utawa diyan ingkang kaginakaken kagem madhangi pakeliran ingkang kawastanan blencong. Nalika antawacana, dhalang nuthukake cempala ing kothak wadhah wayang. Dhalang uga gadhah keprak ingkang kadamel saking kuningan. Supados katon regeng lan laras, pagelaran ringgit kairingi gendhing ingkang dipuntabuh dening para niyaga.

Ing jaman modern kados ing wekdal menika, kadhang kala dipuntambah kaliyan kesenian sanes kangge narik para mudha supados tetep njagi budaya wayang menika. 

  

Jinising Ringgit utawi wayang

1. Wayang Beber inggih menika wayang ingkang awujud gambar (jejeran), ingkang dipundamel saking kertas kandel utawi kain mori ingkang sampun dipungambar. Wayang beber adatipun mendhet lampahan utawi lakon Panji inu kertapati saha Dewi sekar taji
2. Wayang Dupara (Wayang Kancil) inggih menika wayang ingkang kadamel saking kulit kanthi lampahan Kancil.
3. Wayang gedhog (Wayang wasana) inggih menika ringgit ingkang kadamel saking kulit saha mendhet lampahan Panji Inu kertapati saha Dewi sekartaji 
4. Wayang Golek inggih menika wayang ingkang kadamel saking kayu (boneka) kanthi mendhet lampahan Mahabharata lan Ramayana. Sumebar ing tlatah Pasundan.
5. Wayang Jemblung inggih menika wayang ingkang kadamel saking kayu/kajeng (boneka). Sumebar ing wewengkon Pante utara jawa (Blora, cepu lan Bojonegara).
6. Wayang Klitik inggih menika wayang ingkang kadamel saking kayu gepeng kanthi lakon Damar Wulan.
7. Wayang Krucil inggih menika wayang ingkang kadamel saking kulit alit-alit (kawangun tangane wudhar siji, tangan e sijine malang kerik). Mendhet lakon babad (kaya kethoprak).
8. Wayang madya inggih meniika wayang ingkang kadamel saking kulit kanthi mendher lakon Mahabharata (Pariksit satumurune) kadosta : Yudayana, Gendrayana, Sudarsana, Jayabaya. Kawentar nalika kraton Demak lan Pajang.
9. Wayang menak inggih menika ringgit ingkang kadamel saking kayu (boneka) kanthi lakon dhakwah agami islam (Wong kayengrana, Umarmaya lan Umarmadi).
10. Wayang potehi inggih menika wayang ingkang kadamel saking kayu ananging allit-alit. Mendhet lakon Babad Cina (Kraton Tar-tar.

PRALAMBANG ING PAGELARAN WAYANG

Ubarampe ingkang dipunginakake ing pagelaran wayang nggadahi perlambang piyambak-piyambak. Antawisipun inggih menika:

1. Wayang mralambangaken  manungsa
2. Kelir mralambangaken langitc.       
3. Debog mralambangaken bumi
4.  Blencong  mralambangaken srengenge, bulan, lintang
5. Gamelan mralambangaken kebutuhane  manungsa (sandhang, pangan saha papan)
6. Kothak mralambangaken sangkan paran  
7. Gunungan mralambangaken urip  
8. Cempala mralambangaken jantung
9. Kepyak mralambangaken lakuning getih

UBARAMPE SESAJI PAGELARAN WAYANG

1. Tumpeng Robyong : Sega tumpeng, Gedhang raja setangkep, Gudhangan, Kambil sak wiji, Gula jawa setangkep, Tukon pasar, lombok saha brambang.
2. Kembang telon : kanthil, mawar saha melati
3. Mentahan: Beras, brambang, bumbu mangsak, tempe saha uyah.
4. Empon- empon :jahe, kunir, glingu bengle, teh saha gula pasir.
5. Kendhi diisi banyu , godhong dhadhap saha pari wulen
6. Umplok :Endhog mentah, beras saha wajib diwadhahi cemplok.

ISTILAH PEWAYANGAN

1. Cempala inggih menika thuthuk kothak kangem pagelaran ringgit utawa wayang.
2. Cempurit inggih menika garan wayang.
3. Kelir inggih menika layar pethak kangge pagelaran ringgit utawa wayang.
4. Blencong inggih menika lampu ing sanginggiling kelir kagem pagelaran ringgit wacucal.
5. Simpingan inggih menika panataning wayang ingkang dipuntancepaken ing debog pakeliran sisih kiwa lan tengen.
6. Titi laras inggih menika dhong dhing utawi runtutipun swanten gamelan.
7. Perang gagal inggih menika perang ingkang dereng wonten ingkang menang lan kalah lan dereng wonten pepati.
8. Perang kembang inggih menika perang antawis satriya lawan buta utawa raseksa.
9. Perang brubuh inggih menika perang amuk-amukan lan kathah pepati.
10. Kothak wayang inggih menika piranti kangge nyimpen wayang.
11. Gunungan inggih menika pralambanging alas gung liwang-liwung utawa wana sepi.
12. Jejer utawa jejeran inggih menika pratandha purwakane pagelaran wayang utawa ringgit.
13. Tancep kayon inggih menika pratandha bubaran utawi pagelaran wayang sampun paripurna.utawa adhegan nalika para wadyabala padha dikumpulake saperlu perang.
14. Dhalang inggih menika tiyang ingkang pedamelanipun nglakoke ringgit utawa wayang.
15. Sindhen/wiraswarawati/swarawati inggih menika tiyang putri ingkang pedamelanipun nembang.
16. Wiraswara inggih menika tiyang kakung ingkang pedamelanipun nembang.
17. Waranggana inggih menika tiyang putri ingkang pedamelanipun nembang sinambi nabuh gamelan.
18. Panggerong inggih menika tiyang kakung ingkang pedamelanipun nembang sinambi nabuh gamelan

PIDATO MC BASA JAWA

Asslamu’alaikum wr. Wb

Alhamdulillah hirabbil’alamin wabihi nastangin wa’ala umuridunya wadin asholatu wasalamu ‘ala asrofil ambyaiwal mursalin ama ba’du.

Ingkang pantes pinundhi bapa pangarsa SMA

Wonten ngarsanipun para bapak miwah ibu guru ......ingkang pantes kinurmatan,

Wonten ngarsanipun para bapak miwah ibu dewan juri  ingkang pantes kinurmatan,

Ingkang pantes kula hurmati bapa miwah ibu guru

Ingkang pantes kula hurmati bapa miwah ibu guru pendamping. miwah

Para pasarta lomba ingkang bagya mulya

Mangga ing ri kalenggahan menika tansah kula dherekaken ngunjukaken raos puja pangalembana dhumateng Allah SWT ingkang sampun kersa paring karohmatan dhumateng kula lan panjenengan satemah ing wanci menika kula panjenengan saged makempal manunggal wonten papan menika saperlu ngadani adicara Lomba kanthi rahayu nir ing sambikala.

Shalawat lan salam mugi tansah kaparingaken dhumateng Nabi agung Muhammad SAW ingkang tansah kula panjenengan tengga menggah syafaatipun wonten ing donya miwah akhirat. Amin

Para rawuh ingkang kinurmatan.

Nuwun sewu amargi kula sampun kumawantun matur wonten ngarsa panjenengan. Kula ingkang kapatah minangka pranata adicara kepareng ngaturaken rakitaning adicara Pembukaan Lomba ing wekdal menika. Menggah rantamanipun mekaten :

Sapisan pambuka, kalajengaken adicara urut kalih tanggap wacana saking kadang panitya, Menggah acara urut tiga tanggap wacana saking bapa pangarsa. Kalajengaken panutup minangka adicara urut sekawan.

Mekaten mengga reroncening adicara ing wekdal menika, Kangge nyigek wekdal ingkang sampun dungkap, mangg adicara ing wekdal menika dipunbuka sesarengan kanthi waosan basmallah kula dherekaken…

Matur nuwun. Mugi kanthi waosan basmallah kala wau acara ing wanci menika saged lumampah kanthi rancak nir ing bebaya.

Tumapaking adicara urut kalih nun inggih taggap wacana saking kadang panitya. Dhumateng panjenenganipun (............................................) kula sumanggakaken..

Matur nuwun dhumateng panjenengan/ sederek…ingkang sampun kersa paring pangandikan.

Para pilenggah ingkang tuhu kinurmatan

Tumapaking adicara urut tiga nun inggih tanggap sabda saha paring pratandha dipunbukanipun LOMBA saking panjenenganipun bapa pangarsa SMA dhumateng bapa ..... wekdal kasumanggakaken...

Matur nuwun dhumateng panjenenganipun bapa ..... Hum ingkang sampun kersa paring pangandikan miwah buka acara ... ing wanci menika.

Dhawah adicara ingkang pungkasan nun inggih panutup. Ananging saderengipun dipuntutup. Purwa madya dalah wusana anggen kula ndherekaken lampahing adicara kathah lepat saha kirangipun kula pribadhi miwah panitiya nyuwun mawantu-wantu ngaturaken tebah siti sekul binuntel roning klapa, apuranta mbok bilih wonten lepat kula.

Mangga adicara dipuntutup kanthi maos tahmid kula dherekaken ...alhamdulillah...Cekap semanten….

Wasalamu’alaikum Wr Wb

Arane Tanduran/Taneman

Aranipun tanduran/taneman :

1.       Karang Kitri
       Tanduran ingkang dipuntanem ing pekarangan.
       Tuladha (wit klapa, wit sukun, wit mlinjo, wt pelem lan sapanunggalane).

2.       Pala gumantung
       Woh-wohan ingkang wohipun gumandhul ing wit.
        Tuladha (kates, pelem, pakel, alpokat, lan sapanunggalane).

3.       Pala Kependhem
      Tanduran ingkang bangsane umbi-umbian
      Tuladha (kenthang, tela pendhem, tela kaspa, uwi lan sapanunggalane).

4.       Pala kesimpar
      Tanduran ingkang wit/kajengipun mrambat
      Tuladha (semangka,  markisa, melon, timun lan sapanunggalane).

5.       Empon-empon
      Tanduran ingkang wujudipun oyot-oyotan saha gadhah empu.
      Tuladha (laos, kunyit, jahe, puyang lan sapanunggalane).

6.       Kewan iwen
       Kewan kang mawa sewiwi saha gadhah sikil kalih
       Tuladha (pitik,bebek, menthok, banyak).

WAYANG UTAWA RINGGIT

Wayang/Ringgit

Wayang menika ngadahi teges ingkang maneka warna. Wonten ingkang mastani bilih wayang menika saking tembung Ayang-ayang minangka gegambaraning jalma. Ugi wonten ingkang mastani bilih wayang menika cekakaan saking tembung “WAyahe sembahYANG” ingkang tegesipun wayanipun Sholat. Sanesipun nyebataken bilih wayang menika cekakan saking tembung “WAHANANE HYANG” Tembung Wahana tegesipun panggenan utawa prantara, dene tembung Hyang tegesipun Gusthi ingkang hakarya jagad.

Babon carios wayang menika miturut sujarahipun saking Negara India, inggih menika saking carios Ramayana saha Mahabharata. Cariso Ramayana ingkang basa sankretanipun Rāmâyaṇa saking tembung Rāma dalah Ayaṇa ingkang tegesipun Lampahing Rama. Carios menika dipunanggit dening Walmiki (Valmiki) utawi Balmiki. Dene carios Mahabharata ingkang dipunanggit dening Begawan Byasa atau Vyasa, carios menika wosipun ngengingi Pandawa saha Kurawa ingkang rebatan Negara Astina. Ananging carios Ramayana saha Mahabharata menika rikala ing tlatah Jawa lajeng kagubah malih dening para winasis, pramila menika wonten bedha-bedhanipun antawisipun carios Ramayana saha Mahabharata ingkang saking India kaliyan ingkang wonten ing Jawa. Dene wayang piyambak miturut sumber ingkang wonten, minangka kabudaya asli Jawa ingkang sampun wonten saderengipun carios Ramayana saha Mahabharata mlebet ing Jawa.

Geser gumantining jaman sabanjuripun sumbering carios wayang boten namung saking Mahabahrata saha Ramayana, ananging ugi wonten babon carios wayang sanesipun kadosdene carios Panji, carios seta, cariso saking Timur tengah lsp. Bedha-bedganing babon carios wayang menika amargi ngrembakaning donya pagelaran wayang. Pramila menika jininsing wayang boten namung wayang Walulang utawi golek nanging sansaya kathah. Tuladhanipun wonten wayang beber, wayang kancil, wayang pothehi lsp. 

Dipuntingali saking bahan ingkang dipunagem kangge ndamel wayang, wayang kaperang dados pinten-pinten jinis, antawisipun inggih menika Wayang Beber, Wayang Golek, Wayang Suket, Wayang Gethuk, Wayang Klithik, Wayang Kulit.

Wayang utawi ringgit menika gadhah watak ingkang beda-beda. Watak saben wayang menika saged dipunpreksani saking bab kados ing ngandhap menika :

Jenising wayang

1. Watak satriya            : alus, luhur bebudene, seneng tetulung.
2. Watak buta/raseksa   : kasar, gumedhe dakwenang.

Sunggingan/tatahan

1. Sunggingan kuning, ireng, putih  : watake becik lan suci.
2. Sunggingan abang (abrit)           : watake kendel.
3. Sunggingan biru                        : watake jirih utawa weden.

Wujudipun awak

1. Watak wayang ingkang  ndhungkluk             : sabar lan ngati-ati.
2. Watak wayang ingkang ndengangak             : brangasan lan gampang nesu.
3. Watak wayang ingkang mendelik, mrongos  : galak.

Titikan Sifating  Wayang Katingal Saking Wujudipun

1.      Watak angkara/ brangasan/ galak/ kasar.

•      Pasuryanipun warnane abang

•      Paningalanipun mentheleng

•      Irung gedhe

•      Gusi mrenges

•      Gadhah siung

•      Astanipun  nyethithing

2.      Watak berbudi/ alus

•      Ragane ora gedhe

•      Gelungan

•      Irung lancip

•      Paningalanipun sithip

•      Astanipun nyempurit 

•      Pasuryanipun luruh, warnane ireng/putih(bram)

3.      Ratu/ bangsawan

•      Ngagem kuluk / mahkutha

•      Busana ratu

•      Praba

4.      Buta

•      Paningalanipun kalih : Gagrag Ngayogyakarta

•      Paningalanipun setunggal : Gagrag Surakarta

5.      Wayang watak geculan

Bentuk raganipun lucu , Kayata: punakawan, titikannipun gadhah : 

• cacat sikil pincang, nuduhake menawa wong urip tansaha kebak ing pangati-ati salawase lumaku sajroning alam rame.
• tangan cekot duweni makna, menawa wong urip tan bisa ngowahi kang wus dadi kodrate Gusti.
• mripat kero ngemu piwulang, menawa wong urip kudu deleng marang kahanan sakiwa-tengene.
• raga kang sarwa dawa ngemu pralambang luhur. Petruk duweni pikiran kang dawa, saengga sawernane tumindak tansah linandhesan panglimbang-limbang kang jero.